سندرم خشکی چشم (Dry Eye Disease – DED) یک بیماری چندعاملی است که به تعادل لایه اشکی و سلامت سطح چشم آسیب میزند و با علائمی نظیر احساس سوزش، خشکی، جسم خارجی و تحریک پذیری چشم همراه است. شدت علائم معمولاً در طول روز افزایش یافته و علاوه بر مختل کردن فعالیتهای روزمره، کیفیت زندگی فرد را کاهش میدهد. در موارد شدید، این بیماری میتواند عوارض جبرانناپذیری مانند اسکار و زخم قرنیه، کراتیت باکتریایی و کاهش شدید دید به همراه داشته باشد.
طبق راهنماهای بالینی، گزینههای درمانی متنوع اما معمولاً پرهزینهای برای این بیماری وجود دارد. با وجود درمانهای دارویی، گاهی بیماری در وضعیت پایدار قرار نگرفته و عود میکند. آموزش صحیح بیماران در خصوص عوامل داخلی و محیطی تشدیدکننده بیماری، مهمترین و موثرترین گام در پیشگیری و کنترل خشکی چشم محسوب میشود.
استفاده از اپلیکیشنهای سلامت همراه (mHealth) یک رویکرد نوین، در دسترس و مقرونبهصرفه جهت ارتقای انگیزه و آگاهی بیماران برای رفتارهای خودمراقبتی است. این ابزارها به بیمار اجازه میدهند نقش فعالی در پایش شاخصهای سلامت خود داشته باشد. مطالعه حاضر پروتکل کارآزمایی بالینی اپلیکیشن Dry Eye Digital را جهت بررسی تأثیر آموزش خودمراقبتی بر پیامدهای بالینی (عینی) و شکایات بالینی بیمار (ذهنی) تشریح میکند.
۳. مواد و روشها (Materials and Methods)
طرح مطالعه (Study Design)
این پژوهش یک کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده، دوسویه موازی و تکمرکزی (RCT) است که بر پایه چارچوب برتری (Superiority Framework) طراحی شده است. هدف، اثبات برتری معنادار (آماری و بالینی) ترکیب «مراقبت معمول + اپلیکیشن موبایل» در مقایسه با «صرفاً مراقبت معمول» در بازههای زمانی ۶ و ۱۲ هفته است.
این مطالعه کاملاً منطبق بر پروتکل استاندارد بیانیه SPIRIT ۲۰۱۳ و ضوابط ارزیابی مداخلات سلامت دیجیتال CONSORT-EHEALTH تدوین شده است. کل مدت زمان پروژه ۱۸ ماه با دوره مداخله ۱۲ هفتهای برای هر شرکتکننده است.
[ارزیابی واجد شرایط بودن شرکتکنندگان]
│
▼
[تخصیص تصادفی (۱:۱)]
┌───────┴───────┐
▼ ▼
[گروه مداخله] [گروه کنترل]
(مراقبت معمول + اپ) (مراقبت معمول)
│ │
▼ ▼
[ارزیابی هفته ۶: آزمونهای بالینی + پرسشنامه]
│ │
▼ ▼
[ارزیابی هفته ۱۲: ارزیابی نهایی پیامدها]
│ │
└───────┬───────┘
▼
[تحلیل دادهها]
روش تصادفیسازی و پنهانسازی تخصیص (Randomization & Concealment)
پس از معاینه کامل توسط چشمپزشک، بیماران با نسبت ۱:۱ و با استفاده از سامانه آنلاین www.randomization.com در دو گروه تخصیص یافتند. توالی اعداد تصادفی تولیدشده درون پاکتهای مات و در بسته توسط یکی از اعضای تیم تحقیق نگهداری میشد. پس از احراز معیارهای ورود، پاکت مربوطه گشوده شده و گروه بیمار مشخص میگردید. ویزیتهای پیگیری برای تمام بیماران رایگان بود.
کورسازی و رضایتنامه (Blinding and Consenting)
با توجه به ماهیت مداخله دیجیتال، کورسازی بیماران امکانپذیر نبود؛ با این وجود بیماران از حضور دو گروه در تحقیق مطلع بودند اما از جزئیات تخصیص اطلاعی نداشتند. مدیر پایگاه داده (مسئول تولید توالی تصادفی) و تحلیلگر آماری مطالعه در تمام مراحل نسبت به تخصیص گروهها کور بودند. قبل از ورود به مطالعه، اهداف تحقیق برای بیماران تشریح شده و فرم رضایتنامه آگاهانه کتبی دریافت گردید.
جامعه آماری، معیارهای ورود و خروج
این مطالعه آیندهنگر در کلینیک چشمپزشکی نورآفرین مشهد اجرا شد.
- معیارهای ورود:
- سن بالای ۱۸ سال
- عدم ابتلا به اختلالات شدید روانی یا شناختی
- سواد خواندن و نوشتن
- دسترسی به گوشی هوشمند (توسط بیمار یا همراه او) و توانایی کار با آن
- معیارهای خروج:
- سابقه شرکت همزمان در طرحهای پژوهشی مشابه
- عدم تمایل به ادامه حضور یا دریافت آموزشها
- ناتوانی در کار با اینترنت و ابزارهای الکترونیک به دلیل شدت درگیری و علائم چشمی
۴. مراحل توسعه سیستم نرمافزاری (System Development)
توسعه سامانه سلامت هوشمند شامل سه گام اساسی بوده است:
گام اول: نیازسنجی (Needs Assessment)
نیازهای نرمافزاری طی جلسات مشترک متخصصان انفورماتیک پزشکی و ۸ نفر از متخصصان چشمپزشکی استخراج شد. بر اساس مقالات معتبر علمی و ارزیابی اولویتهای بیماران، پرسشنامهای طراحی و سرفصلهای آموزشی با بیشترین اولویت در اصلاح سبک زندگی و درمان تدوین شد.
گام دوم: تدوین محتوای بالینی (Content Development)
محتوای آموزشی با تکیه بر منابع مرجع بینالمللی شامل راهنمای بالینی TFOS DEWS II، پایگاه UpToDate و متون علمی معتبر استخراج و ترجمه شد. محتوا توسط سه چشمپزشک مستقل با میانگین ۱۴ سال سابقه طبابت از نظر دقت علمی، تناسب با درجات ۱ تا ۴ بیماری بر اساس OSDI/TBUT و روانی متن اعتبارسنجی شد. همچنین یک الگوریتم مبتنی بر قانون (Rule-based) وظیفه تطبیق محتوا با سابقه پزشکی و شدت علائم هر بیمار را بر عهده داشت.
گام سوم: معماری فنی اپلیکیشن (Application Architecture)
- بخش سرور و مدیریت داده: پایتون با فریمورک Flask و پایگاه داده SQLite.
- بخش کاربری (رابط بیمار): فریمورک Flutter با زبان دارت (Dart).
۵. بازوهای مطالعه و مدیریت دادهها
گروه کنترل (مراقبت معمول)
دریافت درمان استاندارد شامل ثبت شرححال، معاینه چشم، تجویز داروهای لازم و توصیههای مراقبتی توسط پزشک معالج در مطب. دادههای این گروه با استفاده از فرمهای کاغذی (CRF) استاندارد ثبت گردید.
گروه مداخله (اپلیکیشن + مراقبت معمول)
علاوه بر مراقبتهای استاندارد، اپلیکیشن Dry Eye Digital به مدت ۱۲ هفته روی تلفن همراه بیماران نصب شد.
- ارسال هفتگی یک پیام آموزشی هدفمند و یک تمرین درمانی بر اساس سوابق و وضعیت بیماری.
- سیستم یادآور هوشمند برای ویزیتهای هفته ۶ و ۱۲ (ارسال پیام دو روز قبل و صبح روز ویزیت).
- پیگیری تلفنی در موارد عدم تکمیل پرسشنامهها به منظور کاهش حداکثری نرخ ریزش.
- ذخیره رمزنگاریشده دادهها روی سرور اختصاصی و بازبینی روزانه اطلاعات توسط ناظر تحقیق جهت کنترل کیفیت.
۶. پیامدهای اندازهگیری و محاسبات آماری
پیامد اولیه (Primary Outcome)
- زمان شکست لایه اشکی (TBUT): این آزمون پایداری لایه اشکی را میسنجد. مقادیر کمتر از ۱۰ ثانیه نشاندهنده ناپایداری لایه اشک و ابتلا به بیماری خشکی چشم است (ارزیابی در بدو ورود، هفته ۶ و هفته ۱۲).
پیامد ثانویه (Secondary Outcome)
- پرسشنامه شاخص بیماریهای سطح چشم (OSDI): ابزار ۱۲ سوالی استاندارد با مقیاس لیکرت ۵ درجهای (۰ = هرگز تا ۴ = همیشه) که امتیاز کلی آن از ۰ تا ۱۰۰ محاسبه میشود:
- طبیعی: ۰ تا ۱۲
- خفیف: ۱۳ تا ۲۲
- متوسط: ۲۳ تا ۳۳
- شدید: ۳۴ تا ۱۰۰
(نمره ۱۳ و بالاتر معیار بالینی ابتلا به خشکی چشم است).
حجم نمونه و روش تحلیل آماری
- بر اساس فرمول محاسباتی پایلوت با توان آزمون ۸۰ درصد و سطح معناداری ۵ درصد، تعداد ۵۲ نفر برای هر گروه (مجموعاً ۱۰۴ نفر) محاسبه گردید.
- با لحاظ نرخ ریزش نمونه ناشی از محدودیتهای کووید-۱۹ (۴۲.۵٪)، در مجموع ۱۸۱ بیمار وارد مطالعه شدند.
- روشهای آماری:
- بررسی نرمال بودن دادهها با آزمون کولموگروف-اسمیرنوف (Kolmogorov-Smirnov).
- مقایسه متغیرهای کیفی با آزمون کای-دو پیرسون (Chi-Square).
- مقایسه درونگروهی با تی زوجی (Paired t-test) و مقایسه بینگروهی با تی مستقل (Independent t-test).
- تحلیل بر اساس اصل قصد درمان (Intention-to-Treat – ITT) و جایگزینی دادههای گمشده با روش چندگانه (Multiple Imputation) در نرمافزار SPSS ۲۵.
۷. بیانیههای اخلاقی و وضعیت مطالعه
- کد اخلاق پژوهش: IR.MUMS.MEDICAL.REC.۱۳۹۹.۲۱۰ از دانشگاه علوم پزشکی مشهد.
- تأمین مالی: معاونت پژوهش و فناوری دانشگاه علوم پزشکی مشهد (گرنت شماره ۹۸۱۰۹۹).
- وضعیت مطالعه: آغاز ثبتنام بیماران از تاریخ ۱۴۰۰/۰۱/۱۵ بوده و پایان دوره جمعآوری دادهها تا پایان آگوست ۲۰۲۴ تعیین گردید.
- تضاد منافع: نویسندگان هیچگونه تعارض منافعی گزارش نکردهاند.
- عنوان مقاله: طراحی اپلیکیشن خودمراقبتی موبایل و بررسی اثربخشی آن بر پیامدهای بالینی بیماران مبتلا به سندرم خشکی چشم: پروتکل یک مطالعه کارآزمایی بالینی تصادفیسازیشده و کنترلشده
- نویسندگان: دکتر سیامک زارعی قنواتی، مریم عدالتی خدابنده، راضیه فراهی، مهدی سرگلزایی، مرتضی محمدی، امیرحسین عدالتی خدابنده، سعید اسلامی
- ژورنال: Trials (انتشارات Springer Nature / BMC)
- شناسه دیجیتال (DOI): 10.1186/s13063-025-09189-8
- کد ثبت کارآزمایی بالینی در ایران (IRCT): IRCT20200721048162N1
