روماتیسم چشمی که در ادبیات علمی و تخصصی با نام «یووئیت» (Uveitis) شناخته میشود، التهاب لایه میانی چشم است که میتواند بینایی را به طور جدی تهدید کند. بسیاری از بیماران زمانی که با اصطلاح روماتیسم چشمی مواجه میشوند، دچار نگرانی میشوند، اما باید بدانید که این بیماری در اغلب موارد با تشخیص بهموقع و درمان صحیح، کاملاً قابل کنترل است. روماتیسم چشمی لزوماً به معنای ابتلای همزمان به دردهای مفصلی نیست؛ بلکه نشاندهنده فعالیت سیستم ایمنی است که به اشتباه بافتهای داخلی چشم را هدف قرار داده است. هدف ما در این نوشتار، ارائه نقشهراهی شفاف برای درک این بیماری، روشهای نوین درمان و خودمراقبتی است تا بتوانید با آگاهی کامل در کنار پزشک خود، بهترین تصمیمات درمانی را اتخاذ کنید.
تعریف علمی و بالینی: روماتیسم چشمی چیست؟
در تجربه بالینی ما در مراکز دانشگاهی، روماتیسم چشمی یا یووئیت به التهاب لایه «یووهآ» (Uvea) اطلاق میشود. یووهآ لایهای پرعروق شامل عنبیه (بخش رنگی)، جسم مژگانی و مشیمیه است.
- برای بیمار: تصور کنید سیستم ایمنی بدن شما که وظیفه دفاع در برابر میکروبها را دارد، دچار اشتباه شده و چشم را به عنوان یک عامل بیگانه شناسایی میکند. این حمله منجر به التهاب، قرمزی و درد میشود.
- برای دانشجویان: طبقهبندی آناتومیک یووئیت به شرح زیر است:
| نوع یووئیت | محل درگیری | علائم و مشخصات بالینی |
|---|---|---|
| قدامی (Anterior) | عنبیه (ایریت) و جسم مژگانی | شایعترین نوع؛ همراه با قرمزی شدید، درد و حساسیت به نور (فتوفوبی). |
| میانی (Intermediate) | زجاجیه و پارسپلان | اغلب بدون درد؛ علامت اصلی مگسپران (Floaters) و تاری دید است. |
| خلفی (Posterior) | شبکیه و مشیمیه | خطرناکترین نوع برای بینایی؛ کاهش دید شدید و بدون درد. |
| پانیووئیت (Panuveitis) | تمام لایههای چشم | درگیری منتشر و ترکیبی از تمام علائم فوق. |
علتها و فاکتورهای خطر (Risk Factors)
چرا یک فرد به روماتیسم چشمی مبتلا میشود؟ بر اساس پروندههای بالینی و منابع معتبر (مانند AAO)، علل را میتوان به سه دسته تقسیم کرد:
- بیماریهای خودایمنی سیستمیک (Autoimmune):ارتباط قوی بین چشم و بیماریهای روماتولوژیک وجود دارد. شایعترین آنها عبارتند از:
- اسپوندیلیت آنکیلوزان (AS): التهاب ستون فقرات که اغلب با یووئیت قدامی حاد مرتبط است.
- بیماری بهجت (Behçet’s Disease): که در منطقه خاورمیانه و ایران شیوع بالایی دارد و میتواند باعث التهاب شدید و عودکننده شود.
- سارکوئیدوز و لوپوس.
- آرتریت روماتوئید نوجوانان (JIA): در کودکان بسیار حائز اهمیت است زیرا اغلب بدون علامت ظاهری (چشم سفید) بروز میکند.
- عفونتها: توکسوپلاسموز (انگل گربه)، تبخال چشمی (Herpes)، سل و سیفلیس.
- ایدیوپاتیک (ناشناخته): در حدود نیمی از موارد، التهاب محدود به چشم است و هیچ بیماری سیستمیکی در بدن یافت نمیشود.
علائم و نشانهها: زنگ خطرهای بالینی
علائم روماتیسم چشمی بسته به محل درگیری متفاوت است. توجه به این علائم حیاتی است:
- در یووئیت قدامی:
- قرمزی شدید اطراف قرنیه.
- درد عمیق کره چشم (نه سوزش سطحی).
- فتوفوبی (حساسیت شدید به نور): بیمار در نور آفتاب نمیتواند چشم را باز نگه دارد.
- تاری دید خفیف.
- در یووئیت میانی و خلفی:
- معمولاً بدون درد است.
- مگسپران (Floaters): دیدن نقاط یا تارهای شناور زیاد.
- کاهش قابل توجه بینایی.
نکته کلینیکال: هر چشم قرمزی، عفونت ساده نیست. اگر قرمزی چشم با درد عمیق و حساسیت به نور همراه بود، فوراً به چشمپزشک مراجعه کنید. تشخیص افتراقی دقیق در این مرحله بسیار مهم است و توصیه میشود به بهترین چشم پزشک مشهد یا متخصصین شبکیه در شهر خود مراجعه کنید تا زمان طلایی درمان از دست نرود.
روشهای تشخیص تخصصی
در مطب فوقتخصص، تشخیص تنها با معاینه ساده انجام نمیشود. دسترسی به تکنولوژیهای تشخیصی پیشرفته که معمولاً در بهترین کلینیک چشم مشهد و مراکز دانشگاهی معتبر یافت میشوند، برای درمان صحیح ضروری است. ما از ابزارهای دقیق زیر استفاده میکنیم:
- معاینه اسلیت لمپ (Slit Lamp): مشاهده سلولهای التهابی (Cells) و پروتئین (Flare) در اتاق قدامی چشم.
- فوندوسکوپی (معاینه ته چشم): بررسی شبکیه و عصب بینایی با قطره بازکننده مردمک.
- تصویربرداری OCT (Optical Coherence Tomography): برای بررسی تورم مرکز بینایی (Macular Edema) که شایعترین علت کاهش دید در این بیماران است.
- آنژیوگرافی (Fluorescein Angiography): بررسی التهاب عروق شبکیه (واسکولیت).
به نقل از American Academy of Ophthalmology (AAO):
“Diagnosis and treatment of noninfectious uveitis require a systematic approach to rule out infection and malignancy before initiating immunosuppressive therapy.”
ترجمه: “تشخیص و درمان یووئیت غیرعفونی نیازمند یک رویکرد سیستماتیک است تا پیش از شروع درمانهای سرکوبکننده ایمنی، وجود عفونت و بدخیمیها با قطعیت رد شود.”
درمانها و تکنیکهای نوین (Stepladder Approach)
درمان روماتیسم چشمی مانند بالا رفتن از یک نردبان است. ما از درمانهای ساده شروع کرده و در صورت نیاز به سمت درمانهای پیچیدهتر میرویم. هدف، خاموش کردن التهاب (“Remission”) با کمترین عوارض جانبی است.
۱. کورتیکواستروئیدها (خط اول درمان)
- قطرههای چشمی: برای انواع قدامی.
- تزریق اطراف یا داخل چشم: برای انواع میانی و خلفی و درمان ورم شبکیه.
- قرصهای خوراکی (پردنیزولون): برای حملات حاد دوطرفه. هشدار: مصرف طولانیمدت کورتون خوراکی عوارض سیستمیک دارد و باید محدود شود.
۲. داروهای تعدیلکننده ایمنی (IMT)
اگر بیمار به کورتون وابسته شود، ما داروهایی مانند متوترکسات (Methotrexate)، آزاتیوپرین یا مایکوفنولات را تجویز میکنیم. این داروها “صرفهجوئیکننده کورتون” هستند و برای کنترل طولانیمدت ایمنترند.
۳. داروهای بیولوژیک (Biologics)
تحول بزرگ در درمان روماتیسم چشمی، استفاده از داروهای هدفمند است:
- Adalimumab (Humira/CinnoRA): تنها داروی بیولوژیک تایید شده FDA برای یووئیت غیرعفونی.
- Infliximab (Remicade).
۴. درمانهای نوین: مهارکنندههای JAK
بر اساس مطالعات جدید (New Pharmacological Strategies)، دستهای جدید از داروها به نام JAK Inhibitors (مانند Tofacitinib و Baricitinib) نتایج امیدبخشی در درمان یووئیتهای مقاوم نشان دادهاند.
به نقل از Annals of Eye Science (2025 Study Review):
“JAK inhibitors show promise in treating chronic noninfectious uveitis, offering a potential alternative for patients refractory to traditional biologic agents.”
ترجمه: “مهارکنندههای JAK نویدبخش درمان یووئیت مزمن غیرعفونی هستند و جایگزینی بالقوه برای بیمارانی ارائه میدهند که به داروهای بیولوژیک سنتی پاسخ ندادهاند.”
سبک زندگی و رژیم غذایی
بیماران اغلب میپرسند: «چه بخورم؟». اگرچه رژیم غذایی جایگزین دارو نیست، اما التهاب را تعدیل میکند:
- رژیم ضدالتهابی: غنی از امگا-۳ (ماهی، گردو)، سبزیجات برگ سبز و میوههای رنگی.
- پرهیز: کاهش مصرف قندهای مصنوعی، فستفود و گوشتهای فرآوریشده.
- ترک سیگار: سیگار پاسخ به درمان را کاهش میدهد و عود بیماری را بیشتر میکند.
نتیجهگیری
روماتیسم چشمی وضعیتی پیچیده است که نیازمند همکاری نزدیک بین چشمپزشک، روماتولوژیست و بیمار است. پیام اصلی من به عنوان پزشک شما این است: «ناامید نشوید و خوددرمانی نکنید.» ابزارهای درمانی ما امروز بسیار پیشرفتهتر از ده سال گذشته است. با تشخیص دقیق و پایبندی به درمان، میتوانیم التهاب را مهار کرده و از نعمت بینایی محافظت کنیم. جهت اطمینان از روند درمان و بررسیهای تخصصیتر، میتوانید برای رزرو نوبت دکتر سیامک زارعی قنواتی یا سایر اساتید مجرب این حوزه اقدام نمایید.
